Bu söyleşi Akdeniz Tatlı Su Ekosistemleri İçin Donörler Girişimi (DIMFE) tarafından desteklenen “Balıkdamı Sulak Alanı’nda Doğa Temelli Çözümlerle Herkes İçin Sürdürülebilir Su” projesi kapsamında gerçekleştirilmiştir.
Söyleşi: Ömral Ünsal Özkoç
Türkiye’nin av kuşlarını konu alan eserleriyle tanınan ressam Handan Vardar’ı evinde ziyaret ederek keyifli bir söyleşi gerçekleştirdik. Bu ziyaret sırasında, yıllar içerisinde büyük emek ve titizlikle hazırladığı yağlı boya tablolardan oluşan “Türkiye’nin Av Kuşları” koleksiyonunu yakından görme fırsatı bulduk. Doğaya olan ilgisini sanatla birleştiren Vardar, kuşların anatomisinden davranışlarına kadar pek çok ayrıntıyı eserlerine yansıtarak özgün bir koleksiyon oluşturmuştur.

Bizi sıcak bir misafirperverlikle ağırlayan, deneyimlerini içtenlikle paylaşan ve ülkemizde doğa sanatına yaptığı değerli katkılarla ilham veren Handan Vardar Hanım’a, ayrıca bu keyifli buluşmaya katkıları için eşi İnan Vardar Bey’e teşekkür ediyoruz. Bu söyleşide sanat yolculuğunu, kuş resimlerine yönelişini ve doğa ile sanat arasındaki güçlü bağı konuştuk.

Sanat yolculuğundan doğa gözlemlerine, kuş resimlerinden yaban hayatının geleceğine uzanan sohbetimizden öne çıkan sorular ve yanıtlar şöyle:
Resim çalışmalarına nasıl ve ne zaman başladınız?
Daha önce uzun yıllar seramik çalışmalarıyla ilgilendim. Resim çalışmalarına ise 2007 yılında başladım.
Resimlerinizde özellikle av kuşlarını konu edinmeye nasıl karar verdiniz?
İlk birkaç resim çalışmamın ardından, eşim İnan Vardar’ın avcı olması ve avcılık, av hayvanları ile özellikle av kuşları konusunda oldukça geniş bir arşive sahip bulunması beni bu alana yöneltti. Bu sayede resimlerimde av kuşlarını konu edinmeye karar verdim.
Ayrıca av mevsimi boyunca her hafta avdan getirilen kuşları yakından inceleme fırsatı buluyordum. Kuşların tamamı tek tek elimden geçtiği için görünümlerini, anatomik yapılarını ve ayırt edici özelliklerini çok iyi tanıma imkânı edindim. Bu gözlemler de çalışmalarıma önemli katkı sağladı.
“Türkiye’nin Av Kuşları” koleksiyonu fikri nasıl ortaya çıktı?
İlk üç resmim olan Çilkeklik, Yeşilbaş ve Ötücü Kuğu tablolarını tamamladıktan sonra, doğayı ve av kuşlarını çok iyi tanıyan sanatçı ve avcı dostlarımızdan oldukça olumlu geri dönüşler aldık. Bu ilgi üzerine eşim İnan Vardar, çıtayı biraz daha yükselterek “Türkiye’nin Av Kuşları” temalı bir koleksiyon hazırlayıp hazırlayamayacağımı sordu.
Benim de bu öneriye olumlu yaklaşmamın ardından birlikte Türkiye’deki av kuşları arasından 50 tür belirledik ve böylece “Türkiye’nin Av Kuşları” koleksiyonunun hazırlık ve çalışma süreci başlamış oldu.
Tablolarınızı hazırlarken hangi kaynaklardan yararlanıyorsunuz?
Çalışmalarımı hazırlarken farklı kaynaklardan yararlanıyorum. Evliliğimizin ilk yıllarından itibaren zaman zaman bulunduğum avlaklarda yaptığım gözlemler, çektiğimiz fotoğraflar ve özellikle kütüphanemizde bulunan ABD kaynaklı kitaplar ile dergiler benim için önemli başvuru kaynakları oldu. Bunların yanı sıra, kompozisyonları oluştururken hayal gücümden de yararlanıyorum.
Ayrıca eve getirilen av kuşlarını yakından inceleme fırsatım oldu. Türlerin anatomik özelliklerini doğru yansıtabilmek için bazen teleklerini saydım, bazen de kanat aynalarındaki renkleri tablolarıma en doğru şekilde aktarabilmek için uzun süre çalıştım. Bu titiz gözlemler, resimlerimin bilimsel doğruluğunu ve gerçekçiliğini artıran önemli bir unsur oldu.
Çalışmalarınız nerelerde sergilendi?
Tablo sayımın artmaya başladığı dönemlerde Eskişehir, Bursa ve İstanbul’da düzenlenen kişisel ve karma sergilere katıldım. Bunun yanı sıra çeşitli av fuarlarında da eserlerimi sergileme fırsatı buldum.
Özellikle av fuarlarında açtığım sergiler, ziyaretçiler tarafından büyük ilgi gördü. Doğaya ve av kuşlarına ilgi duyan birçok kişiyle bir araya gelme ve çalışmalarımı paylaşma imkânı buldum.
Doğa Koruma ve Milli Parklar, “Avcı Eğitimi” kitaplarında ve duvar takvimlerinde tablolarıma yer verdi.
Kuşların davranışları ve yaşam alanları hakkında gerekli bilgileri nasıl ediniyorsunuz?
Tablolarımda yer verdiğim kuşların davranışlarını büyük ölçüde kendi gözlemlerimden, ayrıca izlediğim video ve fotoğraflardan öğreniyorum. Kuşların duruşları, uçuş biçimleri ve çevreleriyle olan etkileşimleri, çalışmalarımda gerçekçi bir anlatım oluşturabilmek için özellikle dikkat ettiğim unsurlar arasında yer alıyor.
Hangi türün hangi mevsimde, hangi coğrafi bölgelerde ve nasıl bir bitki örtüsü içerisinde yaşadığı gibi konularda ise eşim İnan Vardar’ın bilgi ve deneyimlerinden yararlanıyorum. Özellikle onun avlaklarda çektiği fotoğraflar hem kuşları hem de yaşam alanlarını doğru yansıtabilmem açısından önemli bir kaynak oluşturuyor.
Zamanla kuşları gözlemlemek günlük hayatımın bir parçası hâline geldi. Hatta sokakta yürürken bile güvercinlerin ve serçelerin davranışlarını, hareketlerini ve uçuşlarını farkında olmadan izlediğimi söyleyebilirim.
Unutamadığınız doğa gözlemleriniz var mı?
Unutamadığım birçok doğa gözlemi var; ancak bunlardan özellikle ikisi hafızamda çok canlı bir şekilde yer ediyor. İlki, eşim ile evlendiğimiz yıl birlikte gittiğimiz Bozdağ’daki bir keklik avı sırasında yaşandı. O gün havalanan keklikleri ve onların zarif uçuşlarını büyük bir heyecan ve hayranlıkla izlemiştim.
İkincisi ise resim yapmaya başladığım ilk yıl, Eskişehir’deki Musagözü Göleti’nde gerçekleşti. Üzerimizden oldukça yakın mesafeden uçan bir çift suna ördeğini görmüştüm. Bu anı bugün bile çok net hatırlıyorum. Nedendir bilmem, sunalara karşı her zaman özel bir ilgim ve sevgim olmuştur. Belki de bu yüzden “Doğadan Tuvale – Türkiye’nin Av Kuşları” kitabımın kapağında bile bir suna resmi yer almaktadır.

Günümüzde sayıları azalan ya da görülmeleri zorlaşan kuş türlerinden hangilerini örnek verebilirsiniz?
Genel şartlar nedeniyle artık doğaya eskisi kadar sık çıkamasam da eşimin günlerinin büyük bölümünü avcılık ve av hayvanlarıyla ilgili çalışmalarla geçirmesi, ayrıca Türkiye’nin dört bir yanından doğaseverler ve avcılarla yaptığı sohbetleri ve telefon görüşmelerini takip etmem bile doğamızın artık eskisi kadar zengin olmadığını gösteriyor.
Kurutulan sulak alanlar, iklim değişikliğinin etkileri, orman yangınları, dağlarda hızla çoğalan taş ve maden ocakları, imara açılan tarım ve orman alanları ile tarım ilaçlarının yoğun kullanımı yaban hayatına ciddi zarar veriyor. Sonuç olarak birçok türün yaşam ve üreme alanları daralıyor ya da tamamen ortadan kalkıyor. Bu nedenle doğanın ve yaban hayatının korunmasına her zamankinden daha fazla önem vermemiz gerektiğine inanıyorum.
Su olmayan yerde hayat olmayacağı için benim de çalışma konum olan ördeklerden sütlabinin, dikkuyruğun ve yaz ördeğinin, ayrıca yaşadığımız yer olan İç Anadolu’da görülmese bile deniz ördeklerinin neslinin azalmakta olduğunu biliyorum.
Artık toy ve mezgeldek gibi türleri görmenin bile oldukça zorlaştığını biliyorum. Bunun yanı sıra, elmabaş ördeğin sayılarında azalma yaşandığına dair sosyal medyada yapılan paylaşımlara da rastlıyorum. Geçmişte daha yaygın olan bazı türlerin günümüzde daha seyrek görülmesi, yaban hayatımızdaki değişimin önemli göstergelerinden biri.
Sanat ile doğa arasındaki ilişkiyi nasıl değerlendiriyorsunuz?
Sanattan söz ettiğimizde, özellikle plastik sanatlar olarak adlandırılan resim, heykel, seramik ve fotoğrafçılık doğanın bir yansıması niteliğindedir. Bu nedenle doğanın çok önemli bir parçası olan kuşlar da görsel sanatların en etkileyici ve en sık işlenen konularından biridir.
Doğa ile edebiyat arasındaki ilişkiyi ayrıca anlatmaya gerek olmadığını düşünüyorum; çünkü bu iki alan zaten birbirinden ayrılmaz bir bütün oluşturur. Doğa, yüzyıllardır şiire, romana ve diğer edebî eserlere ilham vermiştir.
Karma ya da modern sanatlar içerisinde yer alan sinema ve video çalışmalarında da doğa ve kuşlar her zaman önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle belgeseller, doğal yaşamın tanıtılması ve korunması konusunda son derece etkili araçlardır.
Aslında sahne sanatlarına baktığımızda da benzer bir durum görürüz. Örneğin Çaykovski’nin Kuğu Gölü balesi, yalnızca bir sanat eseri olmanın ötesinde, toplumda kuşlara ve doğaya yönelik farkındalığın gelişmesine katkı sağlayan güçlü bir örnektir. Kısacası doğa ve sanat, farklı biçimlerde birbirini besleyen ve zenginleştiren iki ayrılmaz unsurdur.
Genç doğa sanatçılarına ne tavsiye edersiniz?
Genç doğa sanatçısı arkadaşlarıma öncelikle, doğayı korumanın aslında geleceğimizi korumak anlamına geldiğini hiçbir zaman unutmamalarını tavsiye ederim. Doğaya karşı duyarlılık geliştirmek ve onu yakından tanımak, bu alanda üretim yapan herkes için büyük önem taşır.
Resim sanatçıları özelinde ise, mümkün olduğunca sık doğaya çıkmalarını, doğayla iç içe olmalarını ve kendilerini onun bir parçası olarak görmelerini öneririm. İyi bir doğa resmi yapabilmenin temelinde dikkatli ve sabırlı gözlem yatmaktadır. Kuşları, diğer canlıları ve yaşam alanlarını ne kadar iyi gözlemlerlerse, eserlerine de o kadar gerçekçilik ve duygu katabilirler.
Elbette gördüklerini, hissettiklerini ve yaşadıklarını bol bol kâğıda ya da tuvale aktarmaları da çok önemlidir. Çünkü sanatçı için gelişmenin en önemli yolu, sürekli gözlem yapmak ve üretmeye devam etmektir.
Bugüne kadar yaptığınız çalışmalar arasında sizin için en özel olan tablo hangisi oldu?
Bugüne kadar yaptığım çalışmalar arasında benim için en özel ve en sevdiğim eser, buz tutmuş bir gölden havalanan bir yeşilbaş sürüsünü tasvir eden tablomdur. Bu tabloyu hem kompozisyonu hem de yansıttığı atmosfer nedeniyle diğer çalışmalarım arasında ayrı bir yerde tutuyorum.
Buzlu gölün sakinliği ile havalanan kuşların hareketini aynı anda yansıtabilmek benim için oldukça keyifli bir çalışma süreci olmuştu. Bu nedenle söz konusu tablo hem teknik açıdan hem de taşıdığı duygusal anlam bakımından benim için özel bir değere sahiptir.
Son olarak okuyucularımıza vermek istediğiniz mesaj nedir?
Doğanın ve yaban hayatının, başta resim olmak üzere tüm sanat dallarına ilham vermeye devam etmesini istiyorsak, öncelikle yaşadığımız dünyayı korumak zorundayız. Çünkü sanatın en önemli kaynaklarından biri doğanın kendisidir.
Gelecek nesillerin de kuşları, ormanları, sulak alanları ve diğer doğal güzellikleri bizim gördüğümüz gibi görebilmesi için çevremize karşı daha duyarlı olmalı ve doğal değerlerimizi korumalıyız. Dünyamızı her yönüyle koruyup gelecek kuşaklara temiz ve yaşanabilir bir şekilde bırakmak hepimizin ortak sorumluluğudur.
Benim en büyük dileğim, doğaya duyulan sevginin ve saygının her geçen gün daha da artması ve bunun hem günlük yaşamımıza hem de sanatımıza yansımasıdır.
Röportaj ricamızı kırmadığınız çok teşekkürler Handan Hanım.
Ben teşekkür ederim. Doğaya ve sanata dair düşüncelerimi derneğinizle paylaşmak benim için çok güzeldi. Herkese sevgilerimi sunuyorum.


